IŞIK
MİKROSKOBU: ÖZELLİKLERİNİ ve DOĞRU KULLANMASINI BİLİYOR MUYUZ?
Mik Uzm Aykut Köroğlu
|
Bazı kaynaklar ilk bileşik
mikroskobun Hollandalı Zacharias Janssen
(1580-1638) tarafından babasının yardımı ile 1595
yılında yapıldığını ileri sürer. Daha
sonraları Hollanda’nın Delft kentinde bir
manifaturacının yanında çalışan Anthony van
Leeuwenhoek (1632-1723), hobi olarak
geliştirdiği (kumaş dokusunu incelemek için camları
bileyerek mercekler yapıyordu) basit bir mercek,
bronz vida ve plakalardan oluşan mikroskobu
(resim 1) yapmıştır. Bu mikroskopla eritrositleri, bakterileri ve sperm
hücrelerini inceleyerek resimlerini çizmiş ve
bunları 1674’de “Philosophical Transactions of
the Royal Society of London”da yayımlamıştır. Bu
çizimler
yıllarca unutulmuş, ancak bilim gelişmeye başlayınca
önemleri ortaya çıkmış ve hayretle karşılanmıştır.
Leeuwenhoek’un mikroskobunun 270 kez büyültme gücüne
sahip olduğunu unutmayalım!
Daha sonraki yıllarda küçük
cisimleri ve canlıları incelemek amacıyla kullanılan
mikroskobun gelişmesine birçok araştırmacı katkıda
bulunmuştur. Görüntünün niteliğini artırmak için
aydınlatma sistemi ve merceklerde büyük değişiklikler
yapılmıştır.
Mikroskopla uğraşan her hekimin
iyi bir görüntü elde edebilmek için bu laboratuvar
aracının özelliklerini iyi bilmesi ve onu doğru
kullanması gerekir.
|
 |
| |
Resim 1. Anthony van Leeuwenhoek'un
mikroskobunun tıpkı yapımı |
Mikroskobun
Yapısı
Işık mikroskobu
başlıca üç kısımdan oluşur: Işık kaynağı, optik kısım ve gövde.
1.
Işık kaynağı; İncelenecek nesneyi
aydınlatmak için ayna ya da
lamba kulanılmaktadır, günümüzde kullanılan mikroskoblara ışık kaynağı
(lamba) ve ışığı incelenecek cisim üzerinde toplayan
kondansör eklenmiştir. Kondansör bir mercek ve
diyaframdan oluşur. Kondansörün aşağı ve yukarıya doğru
hareketi bir vida ile sağlanır, saydam cisimlerin
daha iyi görebilmesini sağlayan kontrast ayarını yapmakta kullanılır.
Resim 2. Şeref İnceman Hoca'nın 1949'da
Erzincana askerlik görevine giderken aldığı E. LEİTZ
WETZLER marka ışık mikroskobu.
2.
Optik kısım; Işık mikroskoplarında mercek
sistemleri görüntü tübü üzerine yerleştirilmiş objektifler
ve okülerden oluşmaktadır. İncelenen cisime yakın
olan ya da bakan mercekler objektiftir. Genellikle farklı büyültmedeki
(x5, x10, x20, x40) üç veya dört objektif döner bir disk (revolver=
objektif topu) üzerine yerleştirilmiştir. Objektiflerin
büyültme güçlerinin kolay fark edilebilmesi için üzerlerinde
değişik renkte halkalar vardır. En güçlü objektif x100
büyültme gücüne sahiptir. Bu objektifle meydana gelen
görüntü bozulmaları cisim ve objektif arasında immersiyon
yağı kullanılarak önlenir. Bu nedenle immersiyon
objektifi olarak adlandırılır. Mikroskobun görüntü tübünün üst
kısmında gözle bakılan oküler bulunmaktadır.
Okülerlerin büyültme güçleri genellikle x10’dur. Bir
mikroskobun büyültme gücü= (Objektif x Oküler)’dir.
İmmersiyon objektifi (x100) kullanılırken görüntü 1000 defa
büyültülmüş olur. İncelenen cisim küçük objektifle
(x20) 200 defa, büyük objektifle (x40) 400 defa
büyültülmektedir. Değişik marka mikroskoplarda farklı
büyültmede objektif ve okülerler kullanılmaktadır.
3.
Mikroskobun gövdesi (taşıyıcı kısım) ayak,
tabla, taşıma kolu ve ayar vidalarından oluşmaktadır.
İncelenecek cisim lam üzerine konduktan sonra mikroskobun
tablasına yerleştirilir. Tabla üzerinde lamın sabitlendiği
klipsler veya hareket ettirildiği vida sistemi
bulunmaktadır. Görüntüyü bulmak ve netleştirmek için görüntü
tübünü hareket ettiren makrovida ve mikrovida’dan
yararlanılır.. Görüntü makrovida ile bulunurken, netlik
mikrovida ile sağlanır.
İncelenecek
Cisimin
Hazırlanması
Mikroskopta incelenecek obje
lam adı verilen dikdörtgen bir cam (76 x 26 mm) üzerine konur.
Lam üzerine konan cisim boyalı veya boyasız incelenebilir. Lam
üzerine konan obje preparat olarak adlandırılır. Sıvı
içindeki objeler incelenirken objektiflerin kirlenmemesi için
lamın üzerine lamel (22 x 22 mm) adı verilen çok daha ince (0,13 – 0,17
mm) bir cam konur. İmmersiyon objektifi lam ile lamel
arasındaki sıvı preparatların incelenmesinde kullanılmaz. Lam
üzerine tespit
edilerek boyanan preparatlar ise immersiyon objektifi ile
incelenir.
Işık
Mikroskobunun Kullanılması
Mikroskobun
ışık ayarının yapılması:
İyi görüntü için ışık
ayarı çok önemlidir. Ayar yapılırken kondansör yukarıya
doğru kaldırılır. Daha sonra oküler yerinden çıkarılır. En
küçük objektif (x20) aşağıya kadar indirilir ve görüntü
tübünün içine bakılarak diyafram açıklığının şekildeki gibi
%80 açık olması sağlanır. Diyaframın açıklığı %30 olduğunda
ışık tam merkezde olmalıdır. Diyafram kapatıldıkça
görüntünün kontrastı artar. İmmersiyon objektifi
kullanılırken kondansör mümkün olduğu kadar yukarı
kaldırılır.
Mikroskobu
kullanırken nelere dikkat etmeli ve özen göstermeliyiz?
Mikroskopların pahalı
aletler oldukları unutulmamalıdır. Dikkatli
kullanıldıklarında çok uzun yıllar bize hizmet verirler.
Mikroskop kullanılırken dikkat edilmesi gereken önemli
noktalar aşağıda belirtilmiştir.
·
Mikroskop taşınırken bir elle ayaklarının
altından, diğer elle de kolundan tutulmalıdır.
·
Kullanmadan önce ve kullandıktan sonra en
küçük objektifin (boyu en kısa olanıdır) görüntü tübünün
önünde olmasına dikkat edilmelidir. Diğer büyük büyültmeli objektiflerin
boyları daha uzun olduğundan mikroskobun tablasına çarpma
riskleri vardır.
·
Sıvı içindeki bir cisim inceleneceği zaman
lamın üzerindeki sıvı damlası lamel ile kapatılır. Aksi
takdirde görüntü netleştirilmeye çalışılırken yanlışlıkla
sıvı içine giren objektifler zamanla bozulabilir.
·
Görüntüyü bulmak için küçük objektif lamele
mümkün olduğu kadar yaklaştırılır. Bundan önce ışık
ayarlarının yapılmış olması gerekmektedir. Daha sonra
objektif makrovida ile yukarıya kaldırılırken görüntü
bulunur. Mikrovida ile ince netlik ayarı yapılır. Görüntü
bir kez bulunduktan sonra diğer objektiflerle görüntü için
sadece mikrovida ile hafif oynamak yeterli olacaktır.
·
Objektiflerin preparata çarpmamasına dikkat
edilmelidir. Aksi takdirde objektifin merceği zarar
görebilir ya da preparat kırılabilir. Görüntü elde
edilemezse bir önceki adım tekrarlanır. Boyalı preparatların
incelenmesinde görüntü bulunduktan sonra lamın üzerine bir
damla immersiyon yağı damlatılarak x100 objektif kullanılır.
Bu aşamada netlik ayarı için mikrovidanın kullanılması
yeterlidir. Makrovida kullanılarak aşağıya doğru netlik
ayarı yapılırsa objektif preparata çarparak onu kırabilir.
İncelenecek obje preparatın üst tarafında olmalıdır. Boyalı
obje preparatın altında kalırsa, immersiyon objektifi en
aşağıya indirilse bile görüntü elde edilemez.
·
Mikroskobun merceklerine elle
dokunulmamalıdır. Temizlik için yumuşak kaliteli tuvalet
kağıdı kullanılır.
·
Kullanıldıktan sonra mikroskobun ışığının
kapatılması unutulmamalıdır. En sık yapılan hatalardan biri
ışığın açık bırakılmasıdır. İnceleme bittikten sonra görüntü
konumuna küçük objektif getirilir ve x100 objektif
kullanılmışsa ucundaki yağın fazlası yumuşak kağıtla
temizlenir. Deneyimlerimize göre en sık yapılan diğer bir
hata immersiyon objektifinin yağlı bırakılmasıdır. Bu
durumda zamanla objektifi temizlenmesi güç, kalın yapışkan
bir tabaka kaplar.
·
Unutulmaması gereken en önemli bir nokta da
tozun mikroskobun düşmanı olduğudur. Kullanılmadığı zaman
mikroskobun üzeri mutlaka bir örtüyle kapatılmalıdır.
Mikroskobun ve
Merceklerinin Temizlenmesi
Mikroskobun işi bittikten
sonra immersiyon objektifi yumuşak kağıtla silinir. Kalan
yağ bu kağıda az miktarda emdirilmiş temizleme solüsyonu (
7 kısım eter ve 3 kısım alkol) ile hafifçe ovalanır.
Aşırı ve gereksiz temizleme solusyonu kullanılması
merceklerde aşınma ve çizilmelere neden olabilir. İmmersiyon yağı bulaşmış diğer
küçük büyültmeli objektifler de aynı şekilde
temizlenmelidir. Yağ kuruduğunda temizlenmesi zordur. Sedir
yağı gibi bazı yağlar çabuk kurur ve bunların temizlenmesi
için aşırı miktarda kullanılan temizlik solüsyonu ve
özellikle ksilol merceklerin yüzeyindeki çok ince filtre
tabakasının zarar görmesine neden olabilir.
Okülerleri temizlerken merceklere elle dokunulmamalıdır. Mercekler
silinmeden önce üzerlerindeki tozlar mutlaka yumuşak bir
fırçayla uzaklaştırılmalıdır. Daha sonra yumuşak bir kağıda
emdirilmiş temizleme solüsyonu ile mercekler silinir. Kaba
kağıtlarla tozlu merceklerin silinmesi
çiziklerin oluşmasına yol açabilir.
Alan mikroskobu (Metal kutusunda)1936 |
Aynı mikroskop kullanılmak için açılmış durumda |
Floresan mikroskobu |
Dijital Mikroskop |
|
Dr Yücel Tangün'ün 1982'de muayenehanesi için aldığı
OLYMPUS marka mikrofoto çeken mikroskobu. |
